Trong bối cảnh đô thị Việt Nam đối mặt với áp lực gia tăng nhiệt độ, suy giảm chất lượng không gian công cộng và yêu cầu phát triển bền vững, việc nâng cao tiêu chí đánh giá công trình xanh đang trở thành vấn đề được giới chuyên môn quan tâm. Một nghiên cứu mới của Viện Khoa học công nghệ xây dựng đã đề xuất bổ sung yêu cầu về vật liệu mỹ thuật công cộng (MTCC) vào hệ thống tiêu chí công trình xanh, coi đây là một giải pháp kỹ thuật – môi trường chứ không chỉ là yếu tố trang trí.
Mỹ thuật công cộng dưới góc nhìn vật liệu và vi khí hậu
Theo nhóm nghiên cứu, mỹ thuật công cộng trong công trình xanh cần được tiếp cận như một tổ hợp các giải pháp vật liệu, cấu kiện và bề mặt có khả năng tác động trực tiếp đến môi trường sử dụng không gian mở. Thay vì chỉ đóng vai trò tạo hình, các cấu trúc MTCC như mái che, lam chắn nắng, mặt đứng nghệ thuật hay sắp đặt cảnh quan có thể góp phần cải thiện vi khí hậu nếu được thiết kế và lựa chọn vật liệu phù hợp.
Phân tích các công trình đạt chứng nhận xanh quốc tế như LEED của Mỹ và Green Mark cho thấy, chất lượng vật liệu không gian mở ngày càng được coi trọng. Trong LEED v4.1, các hạng mục liên quan đến không gian mở, chất lượng môi trường ngoài trời và đổi mới cho phép ghi nhận điểm số đối với những giải pháp tích hợp mỹ thuật – kỹ thuật – vật liệu, đặc biệt khi các cấu kiện này góp phần giảm bức xạ nhiệt và nâng cao trải nghiệm người sử dụng.
Vật liệu MTCC giúp giảm nhiệt độ bề mặt 2–4°C
Một kết quả đáng chú ý của nghiên cứu là mối liên hệ rõ ràng giữa đặc tính vật liệu của MTCC và khả năng cải thiện vi khí hậu cục bộ. Các giải pháp sử dụng vật liệu có độ phản xạ nhiệt phù hợp, kết hợp mảng xanh và mặt nước trong không gian mở có thể giúp giảm nhiệt độ bề mặt từ 2–4°C trong điều kiện khí hậu nóng.
Thực tế khảo sát cho thấy, tại các công trình xanh tích hợp MTCC ngay từ giai đoạn thiết kế vật liệu, mật độ và tần suất sử dụng không gian mở cao hơn khoảng 20–30% so với các công trình chỉ bố trí cảnh quan thuần túy. Nguyên nhân nằm ở việc các cấu kiện MTCC vừa tạo hình thẩm mỹ, vừa đảm nhiệm chức năng che nắng, dẫn hướng và tạo môi trường vi khí hậu dễ chịu.
Khoảng trống trong thực tiễn công trình xanh tại Việt Nam
Theo IBST, hạn chế lớn nhất hiện nay không nằm ở thiếu ý tưởng mỹ thuật, mà ở việc thiếu định hướng vật liệu và công nghệ vật liệu cho MTCC ngoài trời. Nhiều công trình tại Việt Nam vẫn sử dụng vật liệu trang trí ngắn hạn, chưa tính đến vòng đời, khả năng tái chế và yêu cầu bảo trì trong điều kiện khí hậu nóng ẩm, dẫn đến tình trạng xuống cấp nhanh và hiệu quả xanh không rõ rệt.
Từ đó, nghiên cứu đề xuất ưu tiên các nhóm vật liệu có vòng đời dài và khả năng tái chế cao. Thép tái chế và các loại thép mạ hợp kim chống ăn mòn đang được sử dụng phổ biến trong các cấu trúc MTCC ngoài trời tại Mỹ và Singapore, với tuổi thọ thiết kế trên 30 năm. Bên cạnh đó, gỗ kỹ thuật và vật liệu composite sợi tự nhiên được xem là giải pháp thay thế phù hợp cho gỗ tự nhiên, giúp giảm phát thải carbon và đáp ứng yêu cầu thẩm mỹ.
Hướng tới chuẩn hóa tiêu chí vật liệu MTCC trong công trình xanh
Nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò của việc tích hợp MTCC với các công nghệ tiết kiệm năng lượng. Hệ thống chiếu sáng nghệ thuật sử dụng đèn LED hiệu suất cao, kết hợp cảm biến và điều khiển thông minh, có thể giảm 30–50% điện năng tiêu thụ. Một số dự án quốc tế còn tích hợp pin năng lượng mặt trời quy mô nhỏ cho MTCC, nâng cao tính tự chủ năng lượng của không gian mở.
Ở góc độ quản lý, các nhà nghiên cứu đề xuất từng bước chuẩn hóa yêu cầu vật liệu MTCC trong hệ thống đánh giá công trình xanh, thông qua các tiêu chí liên quan đến vòng đời vật liệu, khả năng tái chế, hiệu quả vi khí hậu và tiêu thụ năng lượng. Việc thí điểm áp dụng trong các công trình công cộng sử dụng vốn nhà nước được xem là cơ sở quan trọng để hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật, qua đó đưa mỹ thuật công cộng trở thành một giải pháp vật liệu bền vững thực sự trong hệ thống công trình xanh tại Việt Nam.
62.4
694.4
13
13